Onze-Lieve-Vrouw van Leliëndaal

In de balustrade van het doksaal, dat zich sinds begin 20ste eeuw aan de straatkant bevindt, zijn drie houten bas-reliëfs uit de tijd van vlak na de bouw van de kerk verwerkt. Wie ze heeft gemaakt, weten we niet. Ze stellen scènes uit het leven van de heilige Norbertus voor:
- Maria reikt Norbertus en zes andere monniken het Jezuskind aan om het te aanbidden
- Norbertus heeft een visioen van een massa pelgrims
- Norbertus sterft, te midden van biddende religieuzen
De drie bas-reliëfs werden rond 1810 verworven door de Sint-Romboutskathedraal maar ze kwamen al in de negentiende eeuw terug. Er was intussen wel een vierde gemaakt, omdat dit in de Sint-Rombouts voor meer symmetrie zorgde. Het vierde paneel is dan ook een eeuw jonger dan de drie oorspronkelijke en stelt niet Norbertus, maar Rumoldus (of Rombout) voor. Het bevindt zich vandaag de dag, ontdaan van de witte verf, onder het doksaal

Het hoofdaltaar van bouwmeester Lucas Faydherbe is tien meter hoog. Alleen de onderbouw is in marmer gehouwen. De rest is in hout gesneden en met marmerimitatie beschilderd. Het schilderij was aanvankelijk van Rubens’ leerling Pieter Thijssens (1624-1677), maar werd in 1905 vervangen door een werk van Jan Willem Rosier (1858-1931). Maria wordt op het middenpaneel vereerd door de drie zogeheten ‘jeugdheiligen’ van de jezuïeten: Stanislas Kostka, Jan Berchmans en Aloysius Gonzaga. Op de zijluiken zien we links de ordestichter Ignatius van Loyola die de goedkeuring van de paus krijgt, en rechts zijn vriend, tijd- en landgenoot Franciscus Xaverius, die missioneerde in het Verre Oosten.

De 17de-eeuwse straatgevel in blauwe hardsteen en witte natuursteen telde aanvankelijk drie bouwlagen, waarvan de bovenste in de vorm van een hals. Pal in het midden stond de heilige Norbertus, de stichter van de norbertijnen orde. In de nis daaronder was een gesculpteerde monstrans te zien, een vast attribuut van de heilige die erom bekendstond dat hij de leer van de eucharistie tegen ketters had verdedigd.

In de eerste decennia van de 19de eeuw raakte de top van de gevel in slechte staat en werd ze afgebroken. Van de beelden bleef niets bewaard. Wat we nu zien, is een 18de-eeuws beeld van Maria met kind en een beeld van de jezuïetenstichter en -heilige Ignatius van Loyola (1909).

De twee kleine deurtjes links en rechts maakten het mogelijk dat ook ‘gewone’ gelovigen de kloosterkerk konden betreden. Die was dus niet exclusief voorbehouden voor de norbertinessen. Wie binnenkwam, deed dat tot begin 20ste eeuw meteen naast het hoofdaltaar, wat hoogst ongewoon is.

De jezuïeten, die na hun opheffing in 1773 sinds 1868 terug in Mechelen waren, kopen rond 1900 de kerk en het aanpalende gebouw links. Ze laten ingrijpende veranderingen uitvoeren. Uit deze tijd dateren de in de wanden ingewerkte biechtstoelen, met hun lambrisering en de daarin gegraveerde koperen kruisweg, en met erboven een reeks van acht schilderijen over het leven van Maria door schilder Jan Baptist Anthony (1857-1930).

Buiten de eigenlijke kerkruimte lieten de jezuïeten tegen de zuidelijke gevel een kapel aanbouwen om er een Lourdesgrot onder te brengen. Zoals meestal bevindt er zich ook een stuk steen van de ‘echte’ grot in Lourdes, om de oorspronkelijke kracht van de mirakelplek letterlijk over te brengen naar de kopie. De jezuïeten hadden een uitgesproken Mariadevotie en hadden al een Lourdesgrot toen ze – tot 1901 – aan de Schuttersvest woonden. Er staan in Vlaanderen overigens talloze Lourdesgrotten, met de bijbehorende ex voto’s als dankbetuigingen voor een genezing of een andere gunst.

Onze-Lieve-Vrouw van Leliëndaal is letterlijk een ‘omgekeerde’ kerk: toen de jezuïeten haar begin 20ste eeuw kochten van de Commissie van Openbare Onderstand, hebben ze het interieur 180 graden gedraaid. Concreet werden het koor en het altaar met daarboven de koepel van de oostkant (de straatzijde) overgebracht naar de westkant. Omgekeerd verhuisde het doksaal, waar de zusters ooit de eucharistie volgden, naar de straatkant. Het hele interieur werd bij die gelegenheid ook opgefrist. De omkering vergemakkelijkte de psychologische toegang voor ‘gewone’ mensen: binnenkomen naast het altaar, zoals voordien gebeurde, was voor kerkgangers ongewoon.

Naast dit standbeeld zijn niet minder dan 12 roosvensters in het middenschip gewijd aan de marteling van het wiel die Catherine heeft ondergaan, evenals een groot roosvenster in de voorgevel.